Telif korumuyorsa ne korur?
Bu sorunun cevabı yapay zekayla üretilen marka varlıkları için kritik. Ve cevap çoğu zaman marka hukukunda.
İki farklı koruma
Telif ile marka aynı şeyi korumuyor.
Telif, yaratıcı ifadeyi korur ve FSEK'te hususiyet şartına bağlı. Yapay zeka çıktısında bu şart çoğu zaman karşılanmıyor.
Marka ise ayırt ediciliği korur. Bir işaretin bir teşebbüsün mal veya hizmetlerini diğerlerinden ayırt etmesini.
Türkiye'de markalar 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu çerçevesinde korunuyor.
Neden marka tescili işe yarıyor
Tescil, telifin veremediği üç şeyi veriyor.
Kesinlik. Telifte "yeterli insan katkısı var mıydı" tartışması sürerken, tescilli marka bir belgeye dayanıyor.
Engelleme gücü. Rakip benzer bir işaret kullanırsa müdahale edebiliyorsunuz.
Süreklilik. Tescil yenilenebiliyor. Telif süresi sabit.
Bir marka karakteri zaten uzun ömürlü olmak için tasarlanır. Koruma da o ömre uygun olmalı.
Neyin tescil edilebileceği
Karakterin kendisi tek bir şey değil. Birden fazla unsuru ayrı ayrı tescil edilebilir.
Karakterin ismi kelime markası olarak. Görsel tasviri şekil markası olarak. Kullanılan özgün slogan ayrıca. Bazı durumlarda karakteristik bir renk kombinasyonu ya da ses.
Her biri ayrı başvuru, ayrı maliyet, ayrı koruma.
En kritik olan genellikle isim. Çünkü tüketici karakteri isimle hatırlıyor ve arama yapıyor.
Ayırt edicilik şartı
Marka tescilinin temel şartı bu.
Jenerik bir isim tescil edilemiyor. Kategoriyi doğrudan tanımlayan bir işaret de öyle.
Bir usta karakteri düşünün. "Usta" kelimesi tek başına tescil edilemez. Ama özgün bir isim, kendine ait görsel bir kimlikle birlikte edilebilir.
Bu yüzden karakter tasarımında isim seçimi hukuki bir karar da oluyor, sadece yaratıcı bir karar değil. Karakterin nasıl doğduğu kadar nasıl korunduğu da önemli.
Yapay zekayla üretilen işaretin riski
Burada dikkat gerektiren bir nokta var.
Bir şirket yapay zeka ile logo, marka ismi veya slogan ürettiğinde, bu işaretin başkasının haklarını ihlal etmediğinden emin olmak zorunda.
Model, eğitim verisindeki mevcut markalara benzeyen çıktılar üretebiliyor. Farkında olmadan tescilli bir işarete yakın bir şey ürettiyseniz, başvurunuz reddedilir ya da daha kötüsü, ihlal iddiasıyla karşılaşırsınız.
Bu risk gerçek. Warner Bros. Discovery'nin Midjourney'e açtığı davada, kullanıcıların telifli karakterleri yeniden üretebilmesi iddianın merkezinde.
Getty davasında da çıktıda görünen filigran, doğrudan kopyalamanın kanıtı sayıldı ve marka iddiası bu noktada kısmen kabul edildi.
Yani çıktı üzerindeki iz, hem sizin aleyhinize hem lehinize delil olabiliyor.
Süreç nasıl kurulmalı
Sıra önemli.
Önce araştırma. Benzer tescil var mı? Türk Patent ve Marka Kurumu veritabanı ve uluslararası veritabanları taranmalı. Bu adım atlanırsa sonradan gelen ret kararı hem para hem zaman kaybettirir.
Sonra tasarım. Karakter kurulurken ayırt edicilik gözetilmeli. Kategoriyi tanımlayan isimlerden ve yaygın görsel klişelerden uzak durulmalı.
Sonra belgeleme. Tasarım sürecindeki insan kararları kayda geçirilmeli. Bu hem telif tarafında hem olası bir itirazda işe yarıyor.
Sonra başvuru. Hangi sınıflarda tescil isteneceği belirlenmeli. Reklam ve pazarlama hizmetleri, eğlence hizmetleri ve ilgili ürün sınıfları.
Sonra kullanım. Tescil kullanılmazsa iptal riski doğuyor. Karakter aktif kullanılmalı.
Karakter kurmadan önce düşünülecekler
Marka tarafında üç soru.
Bu karakteri beş yıl sonra da kullanacak mısınız? Değilse tescil maliyeti gereksiz olabilir.
Karakter hangi ülkelerde görünecek? Tescil ülkesel. Türkiye tescili yurt dışında koruma vermiyor.
Ajans ilişkisi biterse karakter kimde kalır? Bu sözleşmede yazmıyorsa ciddi sorun.
Sonuncusu en çok atlanan. Bir karakter yıllar içinde değer biriktirir. O değerin kime ait olduğu baştan belli olmalı.
Neden bu yaklaşım daha sağlam
Telif tartışması sürerken, marka tescili elle tutulur bir zemin sunuyor.
Bir karakterin ismi ve görseli tescilliyse, o karakter yapay zekayla mı üretildi sorusunun pratik önemi azalıyor. Elinizde bir belge var.
Bu, telif meselesini önemsiz kılmıyor. Ama tek dayanak olmaktan çıkarıyor.
Bir marka varlığını korumanın en sağlam yolu, birden fazla hukuki zemine oturtmak. Telif nerede tutuyorsa orada, marka nerede tutuyorsa orada.
Bu metin kamuya açık kaynaklardan derlendi ve hukuki görüş değil. Mevzuat ve içtihat hızla değişiyor. Ciddi bir karar söz konusuysa telif avukatına danışın.